یادداشت| وقتی کتاب هم‌رزم شهدا بود
به گزارش نوید شاهد خراسان رضوی، وقتی از شهدا و رزمندگان دوران دفاع مقدس سخن می‌گوییم، معمولاً ذهنمان به سمت میدان‌های نبرد، عملیات‌های بزرگ، ایثارگری‌ها و لحظه‌های حماسی دفاع از میهن می‌رود؛ اما در پس این تصاویر، وجه کمتر دیده‌شده‌ای از زندگی این مردان وجود دارد که نباید از آن غافل شد؛ انس با کتاب، مطالعه و اندیشه‌ورزی.
بسیاری از رزمندگان در فاصله عملیات‌ها و ساعت‌هایی که فرصتی برای استراحت پیدا می‌کردند، به جای آنکه تمام وقت خود را صرف سرگرمی کنند، سراغ کتاب می‌رفتند. برای آنها کتاب فقط وسیله‌ای برای پر کردن اوقات فراغت نبود، بلکه راهی برای پرورش روح، افزایش آگاهی و عمیق‌تر کردن نگاهشان به زندگی محسوب می‌شد. نگاهی به خاطرات، یادداشت‌ها و وصیت‌نامه‌های شهدا نیز نشان می‌دهد که مطالعه تا چه اندازه در زندگی برخی از آنها جایگاه داشته است.
در میان فرماندهان دفاع مقدس، شهید «حاج‌قاسم سلیمانی» از جمله چهره‌هایی بود که اهمیت ویژه‌ای برای کتاب و مطالعه قائل بود. علاقه او به کتاب‌های تاریخی، اخلاقی و آثار مرتبط با دفاع مقدس، تنها به مطالعه شخصی محدود نمی‌شد؛ بلکه با معرفی آثار ارزشمند و نوشتن تقریظ و یادداشت بر برخی کتاب‌ها، دیگران را نیز به خواندن تشویق می‌کرد. او به‌خوبی می‌دانست که انتقال تجربه‌ها و ثبت تاریخ، بدون کتاب و مطالعه امکان‌پذیر نیست.
شهید «حسن باقری»، از فرماندهان برجسته و تأثیرگذار دفاع مقدس و از طراحان عملیات‌های بزرگی همچون فتح‌المبین و بیت‌المقدس نیز رابطه‌ای جدی با کتاب داشت. مادر این شهید درباره علاقه فرزندش به مطالعه می‌گوید: «هر نوع کتابی می‌خواند... یک مطلب را که می‌خواست تهیه کند، ۵، ۶ جلد کتاب می‌آورد و مطالعه می‌کرد. از هر کدامشان یک متنی را درمی‌آورد. سه کتابخانه داشت و هر سه کتابخانه پر بود.» این روایت نشان می‌دهد که شهید باقری برای رسیدن به شناخت دقیق، به یک منبع بسنده نمی‌کرد و مطالعه را راهی برای تحقیق و دستیابی به حقیقت می‌دانست.
این علاقه تنها مختص فرماندهان نبود. شهید «احمدرضا احدی»، رتبه نخست کنکور سراسری رشته تجربی در سال ۱۳۶۴ و دانشجوی پزشکی دانشگاه شهید بهشتی، از جمله جوانانی بود که با وجود استعداد علمی و آینده روشن تحصیلی، راه جبهه را انتخاب کرد. او در نوشته‌ای تأمل‌برانگیز درباره چرایی حضور در جبهه، پرسیده بود: «چگونه می‌توانیم در شهرمان بمانیم و فقط درس بخوانیم؟ چگونه می‌توانیم درها را به روی خود ببندیم...؟» نوشته‌های او نیز همچون زندگی‌اش نشان‌دهنده پیوند میان آگاهی، مسئولیت‌پذیری و عمل بود.
شهید«حسین قجه‌ای»، نیز مطالعه را بخشی از برنامه روزانه خود می‌دانست و حتی در دفترچه یادداشتش، روزهایی را که موفق به مطالعه نشده بود ثبت می‌کرد. شهید «احمد تبریزی» هم چنان به کتاب علاقه داشت که مسئولیت کتابخانه جبهه را برعهده گرفت و با سامان‌دهی کتاب‌ها و اختصاص کد به آنها، نظم تازه‌ای به این کتابخانه بخشید. همچنین شهید«محمود اخلاقی» در وصیت‌نامه خود درباره سرنوشت ۶۰۰ جلد کتابش توصیه‌ای ماندگار داشت: «آنها را نبرید به کتابخانه و حبس کنید. آنها را بدهید به کسانی که اهل مطالعه هستند و به آنها هم بگویید کتاب‌ها را دست‌به‌دست کنند و در گردش نگه دارند و مطالعه کنند.»
شاید یکی از تأثیرگذارترین روایت‌ها درباره کتابخوانی رزمندگان را بتوان در خاطره رحیم قمیشی، از آزادگان و رزمندگان دفاع مقدس، درباره فرمانده گردانشان،«نادر یزدانیان»، پیدا کرد. او از فرمانده‌ای خوش‌اخلاق و متواضع یاد می‌کند که در گوشه چادر ساده فرماندهی، در کنار وسایل ابتدایی زندگی، چند کتاب داشت و در فرصت‌های بیکاری به مطالعه قرآن و نهج‌البلاغه مشغول می‌شد. قمیشی در روایت خود، سال‌ها بعد و با دیدن کتاب‌های نخوانده‌اش، به یاد آن فرمانده می‌افتد و از فاصله‌ای که میان زندگی امروز و عادت کتابخوانی آن روزها ایجاد شده، حسرت می‌خورد.
این خاطره تنها یادآور علاقه یک فرمانده به کتاب نیست؛ بلکه تلنگری به جامعه امروز است. جامعه‌ای که در میان انبوه مشغله‌ها، شبکه‌های اجتماعی و سرگرمی‌های زودگذر، گاهی ساده‌ترین و در دسترس‌ترین راه رشد فکری را فراموش می‌کند.
اهمیت کتابخوانی و ضرورت تبدیل آن به یک عادت روزانه، بارها در بیانات رهبر انقلاب نیز مورد تأکید قرار گرفته است. ایشان کتابخوانی را ضرورتی برای رشد فکری و فرهنگی جامعه دانسته و در دیدارها و گفت‌وگوهای مختلف، مردم را به اختصاص دادن بخشی از وقت روزانه به مطالعه توصیه کرده‌اند. رهبر انقلاب در بیانات خود در ششمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۷۲، درباره ضرورت عادت کردن به مطالعه فرمودند: «کتابخوانی را باید جزو عادات خودمان قرار دهیم، به فرزندانمان هم از کودکی عادت بدهیم کتاب بخوانند.»
ایشان همچنین در گفت‌وگویی در ۲۶ اردیبهشت ۱۳۷۴، با اشاره به ضرورت انس خانواده‌ها با کتاب، تأکید کردند که پدران و مادران باید فرزندان خود را از کودکی با کتاب مأنوس کنند و حتی کتاب را در کنار محل خواب خود قرار دهند تا مطالعه به بخشی طبیعی از زندگی روزمره تبدیل شود.
این توصیه‌ها در کنار سیره مطالعاتی شهدا، یک پیام روشن دارد: کتابخوانی نباید به روزهای تعطیل، دوران تحصیل یا زمان‌های خاص محدود شود. همان‌طور که رزمندگان در شرایط دشوار جنگ نیز برای مطالعه فرصت پیدا می‌کردند، ما هم می‌توانیم از دقایق کوتاه روزمره برای خواندن چند صفحه کتاب استفاده کنیم.
امروز شاید دیگر خبری از چادرهای ساده فرماندهی و کتابخانه‌های کوچک خط مقدم نباشد، اما میراث فکری و فرهنگی آن روزها همچنان پیش روی ماست. کتاب‌هایی که شهدا خواندند، یادداشت‌هایی که نوشتند و وصیت‌هایی که درباره مطالعه به یادگار گذاشتند، همه نشان می‌دهد که دفاع از سرزمین تنها با قدرت نظامی معنا پیدا نمی‌کند؛ جامعه‌ای که می‌خواهد آینده‌ای روشن داشته باشد، به مردمانی آگاه، اهل مطالعه و اندیشه نیز نیاز دارد.
شاید بهترین راه زنده نگه داشتن بخشی از فرهنگ شهدا، تنها برگزاری مراسم یادبود و بازخوانی خاطراتشان نباشد؛ گاهی کافی است کتابی را از قفسه بیرون بیاوریم، چند صفحه بخوانیم و این عادت را در زندگی خود و خانواده‌مان زنده کنیم.
انتهای پیام/